Paolo Uccello – „Madonna z Dzieciątkiem”

Paolo Uccello - Madonna z Dzieciątkiem

 

Paolo Uccello – Madonna z Dzieciątkiem

25 stycznia 2022 r.–8 stycznia 2023 r.

Galeria Arcydzieł

#ArcydziełaNaZamku


Po dziełach Caravaggia i Rubensa to kolejna perła europejskiego malarstwa eksponowana w zamkowych murach. Tym razem w Galerii Arcydzieł gości Madonna z Dzieciątkiem Paola Uccella, jednego z najznamienitszych przedstawicieli quattrocenta. Obraz wyeksponowany jest w bliskim sąsiedztwie pochodzących z zamkowej kolekcji dzieł czterech innych włoskich mistrzów z okresu średniowiecza i wczesnego renesansu. Paolowi Uccellowi towarzyszą: Taddeo Gaddi, Rossello di Jacopo Franchi, Pietro Lorenzetti, Andrea di Nerio, Rossello di Jacopo Franchi. Pokaz obrazu Uccella wpisuje się w dłuższy cykl spotkań z arcydziełami europejskiego malarstwa, który w najbliższych latach będzie się odbywał pod hasłem Arcydzieła na Zamku.

Tło historyczne

W późnym średniowieczu struktura polityczna kontynentu europejskiego powoli przekształcała się z małych, burzliwych lenn w większe, bardziej stabilne państwa. We Włoszech powstały ośrodki miejskie (comune) zamieszkane przez klasy kupieckie i handlowe. Quattrocento, czyli wiek XV, jest postrzegany jako przejście ze średniowiecza do epoki renesansu. Bogata Florencja, której władza spoczywała od lat 30. XV w. w rękach Medyceuszy, stała się centrum kulturalnym i intelektualnym epoki. Twórczość florenckich artystów, architektów i naukowców znacząco wpłynęła na rozwój renesansu w Europie.

Paolo Uccello

Jednym z najbardziej interesujących artystów tworzących w epoce quattrocenta był Paolo Uccello. Uczeń Lorenza Ghibertiego i przyjaciel Donatella cieszył się sławą wirtuoza perspektywy. Była ona dla niego jednym ze środków, za pomocą których wykonywał barwne i fantastyczne przedstawienia świata zawieszone między realizmem a abstrakcją, wyjątkiem a regułą, nieładem a porządkiem, gotykiem a renesansem.

Tworzył we Florencji, Wenecji, Bolonii oraz Padwie. Malował freski i obrazy tablicowe, projektował mozaiki i intarsje. W wieku 10 lat pracował pod okiem Ghibertiego przy dekoracji  drugich drzwi do Baptysterium florenckiego.

Uccello (wł. ptak) to pseudonim używany przez malarza co najmniej od 2. poł. lat 30. XV w., wiążący się z jego zamiłowaniem do rysowania zwierząt. Jednym z najbardziej znanych dzieł artysty jest monumentalne malowane epitafium z iluzjonistycznym pomnikiem konnym kondotiera Sir Johna Hawkwooda, wykonane we florenckiej katedrze w 1436 r. Fresk, naśladujący rzeźbę z marmuru, jest doskonałym przykładem wykorzystania perspektywy dla osiągnięcia zachwycającego efektu. Wśród arcydzieł mistrza należy także wymienić trzy duże sceny upamiętniające bitwę pod San Romano z 1432 r., w której Florentyńczycy starli się z wojskami Sieny. Malowidła te, zamówione przez Medyceuszy, ozdobiły ich florencką rezydencję. Twórczość Uccella wywarła wpływ na wielu słynnych malarzy, takich jak Piero della Francesca, Albrecht Dürer czy Leonardo da Vinci.

Madonna z dzieciątkiem

Na obrazie Madonna z Dzieciątkiem zaskakująco oszczędne płaszczyzny architektoniczne tronu w ciekawy sposób kontrastują z bogactwem i złożonością szat oraz oryginalnością póz postaci. To upodobanie do abstrakcji geometrycznej łączone z wpływami sztuki późnego gotyku jest swoistym znakiem rozpoznawczym Paola Uccella.

Madonna siedzi na kredowobiałym, skąpo zdobionym tronie, w pozie frontalnej, choć prawa noga jest odsunięta na bok, aby lepiej podtrzymywać Jezusa. Dzieciątko, którego bose stópki mocno opierają się na małym, czerwonym przedmiocie, otwartym jak książka, wydaje się zainteresowane ptaszkiem, którego trzyma Madonna. Twarz Marii jest wyabstrahowana, przesiąknięta melancholijną słodyczą. Uwagę zwracają młodzieńcze rysy i  ogromne, wzniesione ku górze oczy. Typowa dla stylu młodego Paola Uccella jest lewa ręka Madonny, o zwężających się palcach i chudym, giętkim nadgarstku, który wysuwa się z małego, zbyt mocno skróconego mankietu. Jej ciało spowija obfity, bogaty w fałdy płaszcz. Warto przyjrzeć się bliżej tej organicznej i złożonej draperii, która wykracza poza proste ujęcie późnogotyckie.

Uccello początkowo namalował Dzieciątko zupełnie nagie. Dopiero później zdecydował się ubrać je w tunikę z rękawami, co z kolei wymusiło zmianę ułożenia dłoni Madonny. Przetarta powierzchnia farby odsłoniła tu pentimento, czyli zmianę wykonaną przez artystę podczas malowania obrazu. Dzięki temu można zobaczyć pierwotnie namalowaną rękę Marii, której palce bezpośrednio podtrzymują pośladki Dzieciątka.

Tron jest minimalistyczny i dość nietypowy. Uderza artykulacja smukłych powierzchni, których płaszczyzny podkreśla gra światła. Tył tronu jest stosunkowo niski, dzięki czemu głowa Dziewicy wyróżnia się na złoconym tle. Stojące na jej prawym udzie Dzieciątko, z perspektywicznie oddaną aureolą jest doskonale wpisane w górną krawędź zaplecka. Dekoracja tronu przywodzi na myśl ornamentykę popularną w regionie Veneto ok. 1400 r. Można zatem przypuszczać, że Madonna z Dzieciątkiem została namalowana po powrocie mistrza z Wenecji do Toskanii ok. 1430 r.

Pozostałe Madonny

W ramach pokazu arcydziełu Paola Uccella towarzyszą następujące dzieła, pochodzące z kolekcji zamkowej:

Taddeo Gaddi  Matka Boska Tronująca z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych
Rossello di Jacopo Franchi  Matka Boska z Dzieciątkiem i aniołami
Pietro Lorenzetti (przypisywany)  Matka Boska z Dzieciątkiem na tronie, ze św. Katarzyną Aleksandryjską i św. Janem Chrzcicielem
Andrea di Nerio  Madonna z Dzieciątkiem

Więcej o wizerunkach pozostałych czterech Madonn>

Cykl wykładów towarzyszący pokazowi

Wystawa włączona w stałą trasę zwiedzania w ramach biletu do Galerii Arcydzieł, dostępnej od 25 stycznia 2022 r. (z przerwą konserwatorską od 15 do 18 lutego) od wtorku do niedzieli w godz. 10.0017.00 (ostatnie wejście o godz. 16.00). 

Bilety do Galerii Arcydzieł:
  • bilet normalny 30 zł, ulgowy 20 zł, dzieci i młodzież w wieku 7–16 lat – 1 zł
  • bilety łączone – Trasa Królewska i Galeria Arcydzieł: normalny 50 zł, ulgowy 30 zł, dzieci i młodzież w wieku 7–16 lat – 2 zł (dostępne tylko w kasie stacjonarnej Zamku)
  • dzieci do 7 roku życia są uprawnione do bezpłatnego zwiedzania
  • w środy wstęp bezpłatny (darmowe wejściówki do pobrania w kasie Zamku)

  

Wystawa Paolo Uccello – Madonna z Dzieciątkiem została zrealizowana dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

z