Apartament księcia Józefa w pałacu Pod Blachą

Przeprowadzony w latach 2005 – 2008 remont pałacu Pod Blachą, dostosowujący budowlę do nowoczesnych wymogów ekspozycyjnych i edukacyjnych, nie obejmował prac rekonstrukcyjnych i konserwatorskich, których potrzebowały ważne dla funkcjonowania gmachu obiekty historyczne. Biblioteka Królewska mogła zostać otwarta w nowej aranżacji w czerwcu 2010 r., a piwnice historyczne, wraz z Lożą Masońską, przeznaczono na multimedialne audytoria.

Odtworzenie Apartamentu bratanka królewskiego, z postacią którego pałac Pod Blachą kojarzy się przede wszystkim, zamyka nie tylko proces pełnej restytucji budowli, ale i wieńczy wieloletnie działo odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie.



Pierwszy salon Warszawy

Książę Józef Poniatowski (1763 – 1813) otrzymał pałac Pod Blachą od swego stryja, króla Stanisława Augusta w grudniu 1794 roku, ale zamieszkał w nim wraz z siostrą, Marią Teresą z Poniatowskich Tyszkiewiczową oraz przyjaciółką – Francuzką, Henriettą de Vauban dopiero po czterech latach. Apartament, w którym spędził 15 lat, do swej śmierci w bitwie narodów pod Lipskiem, 19 października 1813 r., zyskał sławę pierwszego salonu Warszawy.

Za życia księcia pałac wyglądał nieco inaczej niż obecnie: skrzydło północne było wyższe o dwie kondygnacje i mieściło na górze pokoje będące zapleczem dla Biblioteki Królewskiej, na dole zaś mieszkania dworzan księcia. Do skrzydła południowego przylegały prostopadle dwa pawilony, zbudowane w dawnym ogrodzie. W jednym znajdowało się mieszkanie pani de Vauban, w drugim – Sala Owalna, pełniąca funkcje Sali Bilardowej oraz kuchnia i kredens.

Parterowe skrzydło południowe przeznaczono na pomieszczenia wspólnego użytku: Pokój Bawialny, Salon, Pokój Stołowy, Salę Zieloną, pełniącą funkcję galerii obrazów, i trzy pokoje z kolumnami, wchodzące już w skład wnętrz korpusu pałacu. Na jego parterze, od strony Wisły, znajdowało się także dwupokojowe mieszkanie Marii Teresy Tyszkiewiczowej.

Apartament księcia Józefa, zajmujący całe I piętro pałacu, posiadał układ okrężny: składał się z 6 pokoi, rozmieszczonych wokół centralnej klatki schodowej: Przedpokoju Książęcia, Kancelarii Wojennej, Pokoju Sypialnego, Kancelarii Sztabowej, Salonu i Pokoju Adiutanta.



Cenne archiwalia – źródło wiedzy o wystroju wnętrz

Informacji na temat wnętrz dostarczają zachowane dokumenty: rzuty pałacu wykonane przez architekta, Wilhelma Henryka Mintera, w 1814 r. w celu sprzedaży nieruchomości po śmierci księcia (widoczne są na nich wszystkie kondygnacje budowli, a plany wnętrz wskazują dokładnie na rozmieszczenie okien, drzwi, pieców i kominków), Inwentarz pozostałości po księciu z 1814 r., (źródło informacji na temat mebli i sprzętów, znajdujących się w poszczególnych pomieszczeniach), a także kontrakty i rachunki, dotyczące prac remontowych, wykonywanych w pałacu (dokumentacja wystroju wnętrz – podziałów i kolorystyki ścian, podłóg, boazerii, drzwi, okien, pieców i kominków). Z materiałów tych wynika, że pałac był często odnawiany i poddawany różnym naprawom. Gruntowny remont całego budynku, wraz z aranżacją wnętrz, którym kierował architekt, Stanisław Zawadzki, został przeprowadzony za życia księcia, tylko raz – w latach: 1803 – 1804.

Najbardziej szczegółowe informacje, jakie zachowały się na temat dekoracji wnętrz pałacu Pod Blachą dotyczą korpusu I piętra, czyli Apartamentu księcia Józefa i pochodzą z kontraktu na dekorację malarską ścian i plafonów wnętrz, zawartego przez Zawadzkiego z malarzem, Tomaszem Świerczewskim. Dzięki zamieszczonym tam szczegółowym wytycznym można było dość precyzyjnie odtworzyć wygląd tych pomieszczeń za czasów księcia: wszystkie wnętrza miały mieć malowane lamperie, gzymsy pod plafonem – imitować sztukaterie, a plafony miała dekorować centralnie umieszczona rozeta, ozdobne narożniki
i bordiura.

Dekoracje ścian były zróżnicowane: w Kancelarii Wojennej miały być malowane w perłowe pilastry, z umieszczonymi na nich kolorowymi trofeami wojennymi i rolniczymi, a przestrzeń między nimi – w kolorze „lapis lazuli”. Ściany Sypialni zaprojektowano w barwie „berblau”, czyli niebieskiej w odcieniu czarnej jagody, Salon – zielonej w odcieniu niedojrzałego jabłka. Kancelarię Sztabową miały zdobić kolorowe płyciny z lekkim ornamentem. To jedyne wnętrze do którego zachował się także przekaz ikonograficzny. Stanowią go 3 czarno-białe przedwojenne fotografie ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN, ukazujące malowidła na ścianach i plafonie, odkryte po I wojnie światowej, pod rosyjskimi tynkami. Widać na nich dekorujący ściany arabeskowy ornament kandelabrowy ułożony na przemian z płycinami.

W oparciu o szczegółową analizę informacji zawartych w kontrakcie oraz Inwentarzu pozostałości po księciu Józefie Poniatowskim powstał projekt, autorstwa Katarzyny Jursz-Salvadori, malarskiej dekoracji ścian w Apartamencie księcia, a także rekonstrukcji istniejących tam wcześniej kominków, luster i pieca – wynik kilkuletnich badań naukowych, polegających na analizie informacji zachowanych w źródłach i zestawienia ich z materiałem porównawczym. W ciągu ostatnich miesięcy odtworzone zostały malowidła na ścianach Apartamentu, a także sztukatorskie fasety i rozety. Prace te wykonał zespół młodych artystów i konserwatorów dzieł sztuki pod kierunkiem Karola Klaty i Wojciecha Romana. Trzy kominki z białego marmuru wyrzeźbił Paweł Pietrusiński, piec został wykonany w Manufakturze Pałacu Nakomiady, założonej i kierowanej przez Piotra Ciszka. Ramy do luster i obrazów powstały w zamkowej Pracowni Konserwacji Dzieł Sztuki. Bogate zasłony, lambrekiny i firany do dekoracji okien i alkowy Sypialni są dziełem zespołu specjalistów z zamkowego Ośrodka Sztuki i Pracowni Konserwacji.



Wyposażenie Apartamentu

Dzieła sztuki do wyposażenia Apartamentu księcia Józefa: meble obrazy, rzeźby, zegary, apliki, kandelabry i inne sprzęty gromadzone były w Zamku już od wielu lat. Pochodzą one z zakupów bądź darów, m.in. rodziny Lanckorońskich. Dużą grupę stanowi własność Fundacji Zbiorów im. Ciechanowieckich, czy też Fundacji Teresy Sahakian przy Zamku Królewskim w Warszawie. Kilka obrazów, mebli oraz spora grupa obiektów rzemiosła artystycznego jest depozytem Muzeum Narodowego w Warszawie i we Wrocławiu oraz Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie i Łazienek Królewskich. Niedawno otrzymaliśmy cenny dar w postaci zespołu rycin, obrazów i dokumentów z epoki Księstwa Warszawskiego od Krystyny Zachwatowicz i Andrzeja Wajdy, a także kilka pamiątek po księciu od Huberta Andrzeja Willmana. Wszystkie te przedmioty zostały starannie przygotowane do ekspozycji, większość poddana była zabiegom konserwatorskim.

Podczas remontu pałacu Pod Blachą, w latach 2005 – 2008 z wnętrz Apartamentu usunięto XX-wieczne przepierzenia i przywrócono podziały zgodne z rzutami inwentaryzacyjnymi, wykonanymi w rok po śmierci księcia. W korpusie głównym przywrócono paradną klatę schodową, prowadzącą z parteru na I piętro, gdzie zostały odtworzone pomieszczenia Apartamentu księcia Józefa.

W Westybulu Górnym ukazujemy portrety rodziny Poniatowskich, podkreślające znaczenie rodu w historii Polski i Europy. Pokój Adiutanta stanowi odwołanie do pierwszego okresu kariery wojskowej księcia Józefa w Polsce, okresu Sejmu Wielkiego i uchwalenia Konstytucji 3 maja, bitwy pod Zieleńcami i ustanowienia orderu Virtuti Militari. Salon – Pokój Towarzyski, który ma przypominać o bogatym życiu towarzyskim, jakie toczyło się na dworze księcia w czasach pruskich, został wyposażony w garnitur klasycystycznych złoconych mebli, angielski stół konsolowy z marmurowym blatem z ok. 1800 r. oraz angielski fortepian stołowy z końca XVIII w. Charakter wnętrza dopełniają obrazy, a wśród nich – wizerunek Diany Laurenta de la Hyre’a z I poł. XVII w. oraz Krajobraz włoski ze sztafażem Jana Bogumiła Plerscha z przełomu XVIII i XIX w. oraz liczne portrety m.in. Jana Joachima Winckelmanna, Wincentego Witaczka – lekarza księcia Józefa, czy wcześniejszych mieszkańców pałacu Pod Blachą – Michała Jerzego Wandalina Mniszcha – marszałka wielkiego koronnego i jego żony, Urszuli z Zamoyskich Mniszchowej, siostrzenicy króla Stanisława Augusta. Dawna Kancelaria Sztabowa poświęcona została okresowi Księstwa Warszawskiego i roli Napoleona w jego powstaniu. Znalazło się tu kilka cennych mebli w stylu empire, m.in. okrągły stół z brązu z blatem marmurowym, wykonany w Paryżu przez Deniera w latach 1820 – 1844, ze zbiorów Zamku Królewskiego sprzed 1939 r., biurko z nadstawą z pracowni Henryka Gambsa, wykonane w Petersburgu ok. 1800 – 1810 r., związane z rodziną Potockich, a także popiersie Napoleona, dzieło warsztatu Antonia Canovy oraz portrety księcia Józefa, pędzla Marcella Bacciarellego i Józefa Antoniego Kossakowskiego, adiutanta Napoleona, autorstwa Jana Chrzciciela Lampiego. W Pokoju Sypialnym, odtworzonym na podstawie Inwentarza pozostałości po księciu, miejsce znalazło m.in. mahoniowe łóżko niemieckie z ok. 1815 – 1820 r., wiedeński stolik do łóżka z ok. 1815 – 1820 r., sekretera francuska z końca XVIII w., para węgierskich komód z 1800 r., stolik do kart typu table bouillotte, a także serwis do kawy, zwany solitaire, falsyfikat  Korca z ok. 1800 r. Wnętrze uzupełniają obrazy – m.in. dwa pędzla Jana Piotra Norblina: Postacie siedzące przy stole i Scena w pejzażu leśnym. W dawnej Kancelarii Wojennej, poświęconej przedstawieniu księcia Józefa jako ministra wojny i organizatora wojsk Księstwa Warszawskiego znalazł się m.in. angielski zegar szafkowy z XVIII w., składane krzesła w stylu angielskim z końca XVIII w, biurko węgierskie z ok. 1800 r. angielska szafa biblioteczna, a także portrety księcia warszawskiego, Fryderyka Augusta III i jego żony, Marii Amalii Augusty, pędzla malarza saskiego z lat 70. XVIII w. Przedpokój Książęcia – ostatnie wnętrze Apartamentu – to salonik z początku XIX w. z dziełami sztuki, związanymi z kultem księcia: jego portretem, namalowanym przez  Franciszka Paderewskiego z 1814 r., obrazem Januarego Suchodolskiego – Książę Józef przed frontem grenadierów z 1857 r., miniaturką pomnika konnego księcia Józefa z warszawskiej wytwórni Mintera z lat 30. XIX w. W dwóch szafach kątowych prezentowane są wyroby porcelanowe, związane z legendą księcia.

Przygotowanie ekspozycji: Katarzyna Jursz-Salvadori (Ośrodek Sztuki), przy współpracy Macieja Choynowskiego (Ośrodek Badań nad Zamkiem) i udziale Komisji Wnętrz Zamku Królewskiego w Warszawie.



Edukacja w Apartamencie księcia Józefa

W wielofunkcyjnych salach dydaktycznych pałacu Pod Blachą z powodzeniem realizowana jest wzbogacona o nowe treści atrakcyjna oferta edukacyjna, skierowana do szkół i dorosłej publiczności. W program ten zostały również wpisane zajęcia, prowadzone dla uczniów gimnazjów w Apartamencie księcia Józefa. Poświęcone są one okresowi Księstwa Warszawskiego oraz związkom Polski z Francją na przełomie XVIII i XIX wieku. I tak – już w roku szkolnym 2009/2010 rozpoczęto realizację zajęć Pałac pod Blachą i jego mieszkańcy oraz Wielkie nadzieje w małym państwie – Księstwo Warszawskie. Tematom tym towarzyszy specjalnie przygotowane przez agencję teatralną Atlantis nowe przedstawienie teatralne Ploteczki spod Blachy, oparte na fragmentach oryginalnych Pamiętników Anny z Tyszkiewiczów Potockiej-Wąsowiczowej. Anetka Tyszkiewiczówna, jak ją potocznie nazywano, siostrzenica księcia Józefa Poniatowskiego, była uczestniczką wielu wydarzeń przełomu XVIII i XIX wieku. Spektakl zrealizowany w humorystycznej konwencji wywiadu, jakiego udziela hrabina, pozwala na oryginalne przekazanie wiadomości o wydarzeniach i bohaterach tamtych czasów (m.in. o księciu Józefie, cesarzu Napoleonie, carze Aleksanderze I, Marii Walewskiej), a także o mieszkańcach i bywalcach pałacu Pod Blachą. Dumna z koneksji rodzinnych i skłonna do plotek, hrabina zdradza tajemnice gospodarza pałacu Pod Blachą, jego znajomych, w tym pani de Vauban, wpływowej francuskiej arystokratki i przyjaciółki księcia.



Do najmłodszej publiczności adresowane są warsztaty: Pałac księcia Józefa, W bawialni księcia Pepi i W pałacu u księcia Józefa, wzbogacone o zajęcia plastyczne, prezentacje multimedialne i liczne zabawy. Pomocne w przybliżeniu trudnego w interpretacji okresu politycznego naszego kraju i prezentacji postaci księcia Józefa okazać się mogą warsztaty Książę Józef i jego czasy, przeznaczone dla uczniów starszych.


Opracowanie: Izabela Witkowska-Martynowicz (na podstawie tekstów Katarzyny Jursz-Salvadori oraz materiałów z Działu Oświatowego i Pracowni Działań Muzealnych).



Wejście – na podstawie biletu, uprawniającego również do obejrzenia Wystawy
Kobierców Wschodnich ze zbiorów Fundacji Teresy Sahakian